„Сите ние поминавме долг пат додека
стигнавме до овде. Поминувавме од
еден свет во друг, што не се
разликуваше многу од претходниот,
заборавајки веднаш од каде сме
стигнале, не размислувајки каде не
води, живеејки само за мигот“
Ричард Бах – „Галебот…“
Да, да… Сите ние навистина поминавме долг пат додека стигнавме до овде. Токму така, како во цитираната мисла од прекрасната новела на Бах, поминавме од еден свет во друг, од еден систем во друг, од една сојузна држава (во која ја имавме улогата на строгоконтролиран и со ограничен суверенитет пасивен партиципиент во автономен, државен и политички субјект. Една деценија изградба во Република Македонија како самостојна, независна и суверена држава и во исто време радикална демократска преобразба на македонското општество, можеби е прекраток период за дефинитивен или категoричен одговор на прашањето: Што направивме?, но, затоа пак, доволно долго време, инспиративен и провокативен повод да се подзастане, објективно и критички се согледа минатото, најпрво како oдговор на претходното, а многу повеќе како одговор (или барем обид) на едно друго прашање што само по себе логично се наметнува:
Што направивме и што треба да направиме?“!
Појдовна основа за елаборацијата на проблемот е концепцијата на Уставот на Република Македонија според која, во епицентарот на системот е граѓанинот како база од каде започнува изградба на целата организација на државата. Притоа, граѓанинот има двојна улога: како носител на суверенитетот (член 2 од Уставот на РМ) и како основен субјект на системот чии права и слободи се примарна уставна материја, неприкосновена сфера и фактор кој ја детерминира државната власт. Токму затоа, прашањето за (не)сигурноста на граѓаните многукратно ја надминува рамката на нивната лична сигурност и се промовира како своевидна резултанта на вкупните односи во општеството и реалната позиција на граѓанинот во нив, вистинско огледало на стварноста што не опкружува и конкретен, клучен репер за карактерот и дострелот на демократските процеси во земјата. Граѓанинот се чувствува сигурен толку колку што државата успеала да изгради такви односи во кои во целост се остварува неговата уставна позиција, а институциите на власта се во улога на сервис на граѓаните и во функција на заштита на нивните права и слободи, демократски организирани и непосредно контролирани од самите нив! Напуштањето на овие темелни постулати и воспоставување на односи на супрематија на државниот интерес во однoс на интересот на граѓаните значи опасна деструкција на уставниот поредок и демократските односи во земјата, што во крајна линија неизбежно претставува враќање назад – во прегратките на тоталитаризмот. Не може да се зборува за стабилност на државата, развој и демократија, ако нејзините граѓани се чувствуваат несигурно, со висок степен на загрозеност на нивните права и слободи и подредена позиција во системот.
Затоа основано се поставува комплексно прашање кое е во директна корелација со мноштво фатори кои во поголема или помала мерка, директно или индиректно го моделираат статусот на граѓаните – во активни субјекти, сигурни во себе и во системот или пак во пасивни објекти, со лимитирани или сериозно загрозени права и слободи и следствено на тоа подложни на манипулации и на државата и на политичките субјекти, неми набљудувачи на настаните, несигурни и „до коска“ исплашени за својата иднина. Надворешно – политичката ориентација на земјата, односите со соседите , настаните на Балканот и пошироко (посебно вооружените кофликти на тлото на поранешна Југославија) со години наназад претставуваа клучен фактор кои директно влијаеја врз стабилноста и безбедноста на Македонија и нејзините граѓани. Негативните ефекти од латентната, а понекогаш и директна опасност (како во случајот со настаните во Косово и интервенцијата на НАТО силите на СРЈ), воглавно беа успешно амортизирани со присуството на воените потенцијали на НАТО пактот на територијата на Република Македонија, но пред се, и со внатрешната кохезија на системот и високата свест на македонските граѓани. Значењето на т.н. надворешни фактори е битно, но не и одлучувачко во споредба со внатрешните кои непосредно го создаваат вистинскиот демкратски и политички амбиент во земјата во кој човекот (граѓанинот) се чувствува безбеден, слободен и активен творечки субјект во системот. Непотценувајки го значењето на ниту еден од нив вниманието ќе го насочиме кон безбедносните аспекти на проблемот од едноставна причина што токму преку нив најлесно се доловуваат основните елементи за односот на државата кон граѓанинот како репер за оценка на статусот на граѓанинот во неа и степенот на заштита на неговите права и слободи.
Затоа, едно од клучните прашања со кое се соочува секое општество на патот кон негова демократска трансформација, без сомнение претставува и соодветна радикална реформа на системот на безбедноста и негово адекватно инкорпорирање во општеството. Прецизното утврдување на положбата, функцијата, правата и должностите на овој значаен сегмент на државната организација, суштински е во директна корелација со општата стабилност и безбедност на земјата, но и значаен фактор за димензионирање на стандардот на демократските процеси и заштитата на човековите права и слободи.
Во македонскиот случај, нужноста од соодветна трансформација на безбедносниот систем во основа беше условен и димензиониран од два клучни процеси и тоа:
1) процесот на осамостојување на Македонија како посебна и самостојна држава и
2) процесот на демократска преобразба на општеството од тоталитарен во демократски систем на власт.
Првиот процес налагаше итно создавање на автономен безбедносен систем, не само како формален атрибут на автономноста и независноста на новиот државен субјект – Република Македонија, туку пред се’, како потреба за изградба на сопствен ефикасен и рационален систем на безбедноста чија примарна обврска ќе биде заштитата на уставниот поредок, независноста, територијалниот интегритет и суверенитет на државата. Македонскиот безбедносен апарат повеќе од пет децении беше составен дел од т.н. „единствен безбедносен и одбранбен систем“ на сојузната држава. Во практика тоа продуцираше односи на полна зависност од политиката на „Центарот“ во формално – организациона и функционална смисла, потчинета положба на послушен и ревносен егзекутор на неговите политички интереси, содржани во програмската ориентација на безбедносниот апарат, подложен на сериозни влијанија и во кадровската политика. Во овој контекст, еден од авторитетните критичари на концептот на организација на сојузната држава, со полно право ќе констатира: „ Долг период после војната на чело на нашата државна безбедност беа луѓе кои не се оттука, луѓе кои веројатно беа контаминирани со големосрпската хегемонистичка политика и немаа слух за некои историски вистини…“. Со распадот на СФРЈ престана да постои и главниот објект на заштита на безбедносниот апарат во Македонија кој доби сосема нова задача – заштита на суверенитетот и интегритетот на македонската држава.
Вториот процес од клучно влијание и значење за карактерот на реформата на безбедноста произлезе од демократските промени во земјата и преминот од еднопартиски во повеќепартиски систем на владеење во општетсвото. Радикалната промена наложи и радикална реформа во системот на безбедноста и редефинирање на неговата функција, улога и програмска ориентација. Ова, пред се’ поради фактот што безбедносниот апарат во Македонија повеќе од пет децении функционираше врз принципите на т.н. „политичка полиција“ јавувајки се во улога на „ударна тупаница“ на единствената партија и најверен чувар на нејзината идеолошка монополска власт. Притоа, неговата улога беше двојна – како репресивен апарат кој жестоко се пресметуваше со идеолошките противници на Партијата (либерали, анархолиберали, националисти, граѓанска десница и т.н.) и како „кадровски селектор“ во проценките за т.н. морално – политичка подобност каде ја имаше одлучувачката улога во негативната селекција на кадрите. Се’ она што не беше на линија на Партијата беше туѓо, непријателско, десно и како такво „неподобно“ за место во системот. Како во „Маршот“ на Мајаковски:
„Лева, лева, лева
Кој тоа таму чекори десно?
Лева, лева, лева…“
И во двата историски процеси кои се одвиваа паралелно и компатибилно еден со друг, македонскиот безбедносен апарат беше на висина на историскиот миг и преку низа конкретни активности беше активен позитивен субјект во нив што овозможи мирна, брза, ефектна и релативно безболна трансформација на системот. Отвореното спротивставување и навремено осознавање на мрачните планови на разузнавачката служба КОС на ЈНА за воен удар или преврат во Република Македонија со цел да се пречи започнатиот процес на осамостојување, одземањето на воената документација и заштитата на македонските регрути, заштитата на граѓаните и национални вредности се само дел од многуте активности на тој план.
Од друга страна, уште во зорите на плурализмот во Македонија (поточно уште пред формирањето на првите партии во Македонија во 1989/90 година) токму од припадници на безбедноста беа иницирани значајни прашања од доменот на работата на дотогашната Служба за државна безбедност кои ја демаскираа и до темел ја разобличија нејзината неприродна позиција на неприкосновен арбитер над граѓаните и над општеството. Во едно од тогашните обраќања на вработните во тогашниот РСВР се вели: „… Службата континуирано и систематски функцијата на заштита на поредокот, личната и имотната сигурност на граѓаните ја замени со прогон на сите оние кои се залагаа за суверена положба на СРМ и кои го актуелизираа прашањето на положбата на македонското национално малцинство во соседните земји, прогон на најистакнатите творци од областа на културата, науката и политичкиот живот, уништувајки ги нивните дела и мисла, континуирана репресија спрема потомци и членови на истакнати личности од историјата на македонскиот народ…“.
Никогаш порано и за жал никогаш подоцна, македонската безбедност нема да биде толку блиска со граѓаните ставајки се целосно во функција на реализација на неговите легитимни автентични интереси за своја независна и демократска држава. И покрај латентната опасност предизвикана од настанатите судири кои во тоа време се одигруваа на просторите на некогашната заедничка држава, чувството на сигурност на македонските граѓани во тие мигови никогаш не беше доведено во прашање.
Создадената погодна клима за демократска трансформација на безбедноста беше комплетирана и со општиот консензус на сите политички субјекти околу ова прашање. Првичните чекори на овој план беа охрабрувачки. Уште пред формалното осамостојување на Републиката беа прекинати речиси сите врски со дотогашниот „центар“ во Белград и македонскиот безбедносен апарат профункционира како автономен орган, потчинет на новото легитимно, плуралистичко раководство и интересите на граѓаните. Целосно беше напуштен и категоријалниот систем на непријатели аплициран во работата на Службите за безбедност, а извршените кадровски промени на клучните раководни места иницираа нови професионални односи кои даваа реална надеж за оптимална институционална и функционална поставеност на безбедноста во државата.
Притоа, за карактерот на реформата јасно се издеференцираа две концепции. Едната, условно речено „радикална“ се залагаше започнатата трансформација да се одвива брзо и длабински со јасно дефинирана функција и програмска ориентација на Службите, со реско раскинување на рецидивите од минатото (вклучително и целосно отварање на дотогаш формираните политички досиеја), востановување на целосна и стварна контрола над нивната работа од страна на Парламентот и широка кадровска обнова со стручни лица неоптоварени со идеолошката тоталитарна свест карактеристична за системот што го напуштивме. Втората концепција, се залагаше за т.н еволутивни промени, промени кои ќе дојдат така… сами од себе и сами по себе, односно во суштина создавање на привид дека нешто се менува.
Промената на политичките прилики во земјата со падот на т.н експертска и изборот на првата политичка Влада овозможи „еволутивната концепција“ да добие полн легитимитет, а со што за мошне кратко време, во целост беа запрени реформските процеси што предизвикаа далекусежни негативни последици за демократијата и за безбедноста на земјата.
Во кадровската политика, затскривајки се под наметката за наводна „деполитизација“ на органите на безбедноста, од нив по разни основи беа отстранети сите оние кои во критичните мигови на промоција на идејата за самостојна македонска држава беа на вистинската страна. На нивно место беа донесени партиски кадри од редовите на владејачката коалиција (чие „деполитизирање“ се сведуваше на формално напуштање на партиските функции) или на потомци на поранешните воени и безбедносни структури. На тој начин, на стариот организам кој беше пред умирање му беше инфузирана „свежа крв“ и продолжен векот на траење, наметната нова шарена одора и флоскула во кој успешно се конзервира анахрониот тоталитарен дух на функционирање. И по нив, пак ТИЕ!
Кадровската „еволутивна“ обнова овозможи повторно активирање на т.н „политичка полиција“. Интересите на владејачката Партија и вештачки исфорсираниот култ на личност на нејзината „најголема инвестиција“ беа воздигнати на ниво на највисок државен интерес, ориентир за работа и примарен објект на заштита. Новата одредница „екстремизам“ инкорпорирана во програмската ориентација на Службата, проблематична и дискутабилна од законски, теоретски и методолошки аспект, отвори широк простор за прогон и прикриена или отворена репресија на политичките опоненти. Преполнетите досиеја заведени под оваа „линија на работа“ за челните луѓе од опозицијата и независни инетелектуалци што деновиве масовно се отвораат пред јавноста и нивните носители, отворени закани и конкретни примери на несразмерна примена на сила „со сите средства“ (вклучително и ангажирање на снајперисти при мирни и легитимни протести каков што беше оној по повод фалсификатот на изборите во 1994 година), обидите за конструкции и подмтнување со цел компромитација на видни јавни и политички личности кои не се наклонети кон власта, категорично и недвосмислено ја отсликуваат неприродната, вонзаконска и антидемократска позиција во која се најде безбедносниот апарат. Обелоденетиот документ од едно од плитичките досиеја формирани токму во тој период во кој е содржан и таков „ингениозен предлог“ – „На овој да му подметнеме дрога“, е можеби најилустративен пример за тоа на кое дереџе се спушти службата. Да се предложи такво нешто, забрането и со меѓународни прописи и сето тоа да помине така неказнето, „генијалниот“ автор да биде дури унапредуван, е можно да се случи само во организам кој се одметнал од системот, од својата уставна и законска позиција, се издигнал над опшетството и над граѓаните, промовирајки се себе си во постојана и реална закана за демократските процеси. За среќа, на личноста од предметното досие не успеале да му подметнат, а на други???
Антиреформскиот курс на тогашната власт од областа на безбедноста за кратко време ќе продуцира цела една серија на сериозни афери („Дувло“, „Сина птица“, Куклиш, Радовиш, Радлишта, Битпазар, Гостивар, Ѓорче Петров, па се’ до атентатот врз Претседателот на Републиката), кои и покрај сериозните дебати во Парламентот (вклучително и три интерпелации за тогашниот министер за внатрешни работи) и одлуките на највисоките судски инстанци ќе останат нерешени, без конкретен епилог, без консеквенци за актерите и, што е уште полошо, без соодветни поуки за во иднина. Последната шанса за реафирмирање и продолжување на веќе започнатите реформи беа аферите со недозволеното прислушкување на опозиционата ВМРО ДПМНЕ (афера „Дувло“) и инволвирањето на тогашната СДБ во формирањето на паравоени формации (афера „Сина птица“). Недоволната подготвеност и свест кај тогашните политички субјекти за нивната тежина и значење, овозможи СДБ да се наметне над парламентарната Комисија за контрола над нејзината работа, да и’ диктира што може, а што не може да контролира, да ја „влече“ контролата во повеќе од 15 продолженија и преку груби фалсификати во документацијата ги прикрие и двете афери, „свечено“ отворајки го патот за оние другите кои набрзо ќе уследат.
Евидентната полицизација на севкупните односи во државата стана реалност, надополнета и со отвореното инволвирање на полицискиот апарат во изборните процеси во Републиката. Непосредното ангажирање на познати криминалци во параполитичките активности на полицијата за потребите на владејачкиот естаблишмент ја релативизираа и речиси ја збришаа отсекогаш многу јасната и тврда граница меѓу законот и криминалот, меѓу дозволеното и забранетото, доброто и лошото. Полицијата стана заложник на криминалот и на неговите структури, демотивирана, пасивизирана и немоќна да се соочи со се’ посложените и пософистицирани форми на тешки облици на криминал, со што de facto се создадоа услови за широка криминализација на државата.
Појавата на феноменот на т.н. организиран криминал кој (иако е предмет на широки теоретски дебати, советувања, семинари, па дури и научни трудови), сеуште нема конкретна поткрепа со судски финиширани процеси, многубројните нерасветлени случаи и пројави на тешки облици на криминал, симптоматичното ослободување на познати и осудени криминалци за тешки дела кои сеуште се недостапни за органите на прогонот и правдата, станаа дел од македонската реалност, немилосрдно уништувајки го и последното чувство на сигурност на граѓаните.
Промената на политичките односи во земјата по парламентарните избори во 1998 година, повторно го актуелизираа проблемот на раформата на безбедноста и ги поттикнаа надежите за позитивни промени во најчувствителниот дел на државната администрација, дотолку повеќе што челните луѓе на новата власт и самите беа жртви на тоталитарниот систем кој, барем формално го оставивме зад нас. Иако, можеби е прерано да се суди за досегашните зафати во овој домен, сепак има доволно елементи за една општа констатација сведена на секвенцата – марширање во место.
Единствениот позитивен исчекор на овој план е отварањето на политичките досиеја формирани од Службата во претходниот период кое иако поприлично задоцнето и проблематично од аспект на нивната комплетност и валидност, сепак претставува јасна дистинкција од тоталитарното минато. За жал неговото значење е сериозно засенето од новите афери кои повторно го потресуваат безбедносниот апарат, отворените сомневања во неговата законска поставеност и функционирање дури и од врвни политички личности во земјата (јавно изнесените сомневања за нелегална примена на прислушкувањето) и отсуството на програмска визија за негова вистинска трансформација.
Наместо тоа, сведоци сме на ново реафирмирање на старите надминати методи на работа, формална смена на кадровската номенклатура и парадни споредни активности кои се промовираат во реформски. Претходната јавно жигосана партизација на кадровската политика во органите за безбедност е заменета со нова партизација идентична по суштина и значење, различна само по актерите. Безбедносната подобност како законски услов за вработување е просто прегазена пред налетот на партиската подобност сведена на поседување на партиска книшка со постар датум, carte blanche за непречен влез во „системот“, но и како алиби за нестручноста и некомпетентноста на новите кадри. Еден партиски интерес кој беше прогласен за државен е заменет со нов, довчерашните екстремисти станаа функционери, а „државотворците“ – екстремисти, претходните министри апологети на партискиот тоталитарен концепт на организација на безбедноста се советници на новите или пак членови (и тоа многу гласни) на државните комисии за човекови парава и слободи (!), рекетарите станаа полицајци, а професионалните полицајци се промовираат во политичари или нови рекетари, луѓето се поделија на „наши“ и „ваши“… Во еден таков систем на искривени вредности, професионалноста и чесноста станаа грев, хендикеп за статусот, а лојалноста кон власта – виза за успех, покритие за нестручноста и заштитен знак за „подобност“.
Негативните последици од таквиот след на настаните се нови нерасветлени случаи на тежок криминал, загрозување на личната сигурност, правата и слободите на граѓаните, преку флагрантни упади во нивната приватност, повторно инволвирање на полицијата во изборните и политичките процеси, односно повторно изместување на безбедноста од нејзината уставна позиција. Репресијата се оправдува и прави поднослива со иста таква (или поголема) што била порано, што ја правеле другите, или пак со закана за уште поголема во иднина! Една афера сеуште нерасветлена и нерасчистена веќе е во сенка на новата, уште поголема и посериозна. И така… во недоглед.
Во еден таков амбиент на пореметени односи сите се чувствуваат несигурни – политичарите и полицајците, опозицијата и луѓето од власта, а најмногу се разбира граѓаните. Општата несигурност за жал полека но сигурно прераснува во сериозна несигурност и на граѓаните и на државата.
Патот по кој поминавме додека стигнавме до овде навистина беше долг и тежок. Не очекува уште многу трагајки по она по кое мечтае секој човек – полна слобода, демократија, економска благосостојба…
Пред да продолжиме натаму, редно е сепак да се запрашаме: Мислиме ли на Утре?
*
Текстот е напишан во поетокот на Јануари 2000 година а отпечатен во Зборникот „Македонија 1989 -1999“ во 2001 година по повод 10 годишнината од независноста на Република Македонија!
